در این نشست، رمان “سمرقند” اثر نویسنده برجسته فرانسوی لبانی تبار، امین معلوف، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. جلسه با معرفی مختصر زندگی نامه نویسنده و توضیح جایگاه علمی و ادبی وی آغاز شده در ادامه، شرکت کنندگان به ارائه دیدگاهها و برداشتهای خود درباره محتوای اثر، ساختار داستان و مضامین اصلی آن پرداختند و مباحثی پیرامون ابعاد تاریخی و فکری رمان مطرح نمودند.
امین معلوف، نویسنده لبنانی–فرانسوی، در سال ۱۹۴۹ در بیروتِ لبنان متولد شده و در خانوادهای فرهنگی و اهل قلم پرورش یافت. فضایی که از همان سال های نخست زندگی، زمینه آشنایی او با ادبیات، نوشتن و فعالیت های فکری را فراهم ساخت و در شکلگیری گرایشهای ادبیاش نقش موثری ایفا کرد. معلوف تحصیلات دانشگاهی خود را در بیروت و در رشته های اقتصاد و جامعهشناسی به پایان رساند. پس از اتمام تحصیلات، فعالیت حرفهای خویش را به عنوان روزنامه نگار آغاز کرد. این دوره از فعالیت مطبوعاتی، تاثیر چشمگیری بر شکلگیری نگاه تحلیلی و تاریخی او در آثار ادبی بعدیاش بر جای گذاشت.
معلوف در سال ۱۹۷۶ با در گرفتن جنگ های داخلی در لبنان، به فرانسه مهاجرت کرد و این مهاجرت نقطه عطفی در زندگی حرفهای او بوجود آورد. بهگونهای که بعد از آن، بخش عمده آثار خود را به زبان فرانسوی نوشت و به تدریج به یکی از چهرههای برجسته ادبیات معاصر فرانسه تبدیل شد. در نتیجه در سال ۲۰۱۱ به عضویت آکادمی فرانسه (نهادی فرهنگی که مسئول پاسداری از زبان و ادبیات فرانسه است) انتخاب شد.
از مهمترین آثار وی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
– لئون آفریقایی
– سمرقند
– صخره تانیوس
– باغهای نور
– جنگهای صلیبی به روایت عربها
– هویتهای مرگبار
آثار امین معلوف عمدتاً بر محور مفاهیمی چون هویت، مهاجرت، تاریخ مشترک شرق و غرب و نسبت میان تمدنها شکل گرفته اند. او در نوشتههای خود میکوشد با رویکردی تاریخی-تحلیلی، امکان بحث و تعامل میان فرهنگها را برجسته سازد و هویت انسان معاصر را به مثابه پدیدهای چندلایه و پیچیده مورد بررسی قرار دهد. بدین منوال، آثار وی افزون بر جنبه ادبی، بستری نظری برای فهم تنوع فرهنگی و همزیستی تمدنی نیز فراهم میآورند. همین سبک نوشتاری سبب شده است که نوشتههای او به زبان های متعددی ترجمه شده و مخاطبان گستردهای در سطح جهانی پیدا کند.
رمان سمرقند که در سومین جلسه از سلسله نشستهای کارگاه کتاب خوانی مورد مطالعه، تحلیل و بررسی قرار گرفت، اثر داستانی ای تاریخی-تخیلی است که در دو بخش روایت میشود.
در بخش نخست رمان، روایت در بستر قرن یازدهم میلادی شکل میگیرد و به بازنمایی زندگی و اندیشههای عمر خیام، شاعر و دانشمند برجسته آن زمان، میپردازد. نویسنده با ترسیم فضای تاریخی و فکری شهر سمرقند، سیر تحولات فردی و اجتماعی این شخصیت را در عصر سلجوقیان تبیین میکند. همچنین، مناسبات و پیوندهای خیام با حسن صباح و نظامالملک به عنوان سه چهره تاثیرگذار آن دوره، به تصویر کشیده میشود و از خلال آن، نسبت میان قدرت سیاسی، اندیشه فلسفی و تحولات ایدئولوژیک عصر مورد بررسی قرار میگیرد. محور اصلی روایت، نسخهای دست نویس از رباعیات خیام است که در طول حوادث تاریخی، سرنوشت پر فراز و نشیبی پیدا میکند.
در بخش دوم کتاب، داستان در چارچوب تحولات قرن بیستم تداوم می یابد و نویسنده با بهرهگیری از خلاقیت داستان نویسی اش، حکایت را به دوره معاصر منتقل میکند. در این بخش، تمرکز بر زندگی یک پژوهشگر آمریکایی به نام بنژامن است که شیفتگی عمیقی نسبت به عمر خیام دارد و در پی یافتن نسخه خطی رباعیات او به راه می افتد. این جستوجوی پژوهشی، وی را به بطن تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، بهویژه رویدادهای مرتبط با انقلاب مشروطه می کشاند. در نهایت، سرنوشت این نسخه خطی در پیوند نمادین با حادثه غرق شدن کشتی تایتانیک رقم میخورد و بدین شکل، روایت تاریخی و معاصر در نقطهای اسف بار به یکدیگر متصل میشوند.
موضوع اصلی رمان بر مفاهیمی چون سرنوشت اندیشه، آزادی، قدرت، تعصب و تکرار الگوهای تاریخی استوار است. نویسنده با برقراری پیوند ساختاری میان گذشته و حال، تداوم و گسستهای تاریخی را در بستر تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بازنمایی میکند و بدین گونه نشان می دهد که چگونه اندیشهها و آرمانهای انسانی در گذر زمان، تحت تاثیر قدرت های بزرگ و دگرگونیهای اجتماعی قرار گرفته، دچار تحول و یا زوال میشوند
قابل تذکر است که جلسات کارگاه کتابخوانی ادامه دارد.
